Hoe transportlijsten een vertrouwd familieverhaal veranderden
In mijn familie werd verteld dat mijn grootouders tijdens de oorlog met hun drie kinderen vanuit Amsterdam via Westerbork naar Mauthausen waren gedeporteerd.
Daar zou een bevriende kapo met de naam Van Gelder mijn grootvader hebben herkend. Dankzij zijn Amerikaanse paspoort zou het gezin niet in Mauthausen zijn gebleven, maar zijn doorgestuurd naar Vittel in Frankrijk.
Voor mijn vader was dit het verhaal waarmee hij was opgegroeid. Hij was zelf nog geen twee jaar oud toen deze gebeurtenissen plaatsvonden. Wat hij wist, kwam uit wat hem later was verteld.
Het was een indringend verhaal met concrete plaatsen, personen en een verklaring voor de overleving van het gezin. Toch bleek de route niet te kloppen.
Het eerste probleem met de overlevering
Toen ik in 2017 met mijn vader en mijn zus Kamp Westerbork bezocht, legden we het verhaal voor aan archivaris Guido Abuys. Hij vertelde ons dat er geen rechtstreeks transport van Westerbork naar Mauthausen was geweest dat bij deze geschiedenis paste.
Dat betekende niet onmiddellijk dat het hele familieverhaal onwaar was. Mensen konden via verschillende kampen en tussenstations worden vervoerd. Maar het maakte wel duidelijk dat de veronderstelde route niet zonder documenten kon worden overgenomen.
Ook de gedachte dat het Amerikaanse staatsburgerschap bescherming bood omdat Amerika nog niet in oorlog was, paste niet bij de chronologie. Toen mijn familie in 1944 naar Vittel werd vervoerd, waren Duitsland en de Verenigde Staten al ruim twee jaar met elkaar in oorlog.
Er ontstond daardoor een nieuwe onderzoeksvraag: welke route is wél met historische bronnen te reconstrueren?
Van Amsterdam naar Westerbork
Volgens informatie van het Rode Kruis kwam het gezin op 29 september 1943 aan in de Hollandsche Schouwburg. Het oorspronkelijke document waarop die datum is gebaseerd, ontbreekt nog.
Transportdocumenten uit oktober brengen het gezin verder in beeld. Alle vijf gezinsleden komen voor op een lijst met het opschrift ‘Transport Westerbork am 8-10-43 (Schauburg)’. Daarnaast is er een lijst van een S-transport vanuit Amsterdam naar Westerbork van 9 oktober 1943.
Op 9 oktober werd het gezin in Westerbork als strafgeval geregistreerd en aanvankelijk met barak 67 verbonden.
Daarmee kan de eerste etappe gedeeltelijk worden gereconstrueerd: vanuit Amsterdam en waarschijnlijk via de Hollandsche Schouwburg naar Westerbork. De precieze gebeurtenissen tussen 29 september en 9 oktober zijn nog niet volledig vastgesteld.
Het document dat Mauthausen uit de route haalde
De beslissende vondst was de oorspronkelijke transportlijst van 9 maart 1944. Daarop staan 75 personen die vanuit Westerbork naar Vittel werden vervoerd. Ook mijn grootouders en hun kinderen staan op deze lijst.
Het transport droeg treinnummer 108552. Uit de administratie blijkt dat het gezin rechtstreeks vanuit Westerbork naar Vittel vertrok. Op 11 maart 1944 kwam het daar aan.
Later vond ik bovendien een boeking met factuur bij een reisbureau die met dit transport verband hield. Daardoor bleef het niet bij één losse lijst. Verschillende administratieve stukken ondersteunen dezelfde route en dezelfde bestemming.
Voor een verblijf van mijn familie in Mauthausen heb ik geen document gevonden. Mauthausen komt niet als tussenstation voor op de gereconstrueerde route. De transportlijst laat zien dat het gezin vanuit Westerbork naar Vittel is vervoerd.
Daarmee is het Mauthausen-gedeelte van het familieverhaal niet alleen onbewezen. Het wordt door de gevonden transportadministratie tegengesproken.
Waarom Vittel?
De route is inmiddels veel duidelijker dan de reden voor de bestemming.
Vittel was een interneringskamp waar onder anderen mensen met een buitenlandse of mogelijk uitwisselbare nationaliteit werden vastgehouden. In documenten rond mijn familie wordt de Amerikaanse nationaliteit van mijn grootvader genoemd. Dat maakt het aannemelijk dat zijn Amerikaanse papieren bij de bestemming Vittel een rol speelden.
Tegelijkertijd liep de Calmeyer-procedure over zijn afstamming. Op 30 oktober 1943 volgde daarin een positieve beslissing. Daarnaast zijn er aanwijzingen voor andere beschermings- of uitzonderingsposities, waaronder een mogelijke diamant-Sperre.
Deze omstandigheden bestonden naast elkaar. Daarom kan ik niet één ervan zonder aanvullend bewijs aanwijzen als dé reden waarom het gezin naar Vittel werd gebracht.
Het Amerikaanse staatsburgerschap is een belangrijk spoor. De Calmeyer-procedure is dat eveneens. Mogelijk was juist de combinatie van administratieve procedures en nationaliteitskwesties bepalend. Maar voor die conclusie ontbreekt nog een document waarin de transportselectie expliciet wordt gemotiveerd.
Wat het familieverhaal toch bewaarde
Dat Mauthausen niet in de werkelijke route past, maakt de familieoverlevering niet betekenisloos.
Het verhaal bewaarde verschillende elementen die wel bij de geschiedenis horen: het gezin verbleef in Westerbork, de Amerikaanse nationaliteit speelde mogelijk een rol en uiteindelijk kwam het gezin in Vittel terecht. In de loop van de tijd kunnen gebeurtenissen, dreigingen en verklaringen met elkaar zijn vermengd.
Misschien werd Mauthausen ooit als dreigende bestemming genoemd. Misschien zijn verschillende verhalen uit de oorlog later samengevoegd. Zonder aanvullende bron kan ik dat niet vaststellen.
Daarom gebruik ik een familieverhaal als aanwijzing, niet als bewijs. Ik onderzoek welke onderdelen door documenten worden bevestigd, welke worden tegengesproken en welke nog openblijven.
Wat vaststaat en wat onbekend blijft
Vastgesteld is dat het gezin in oktober 1943 vanuit Amsterdam in Westerbork terechtkwam. Op 9 maart 1944 vertrok het met een transport van 75 personen rechtstreeks vanuit Westerbork naar Vittel, waar het op 11 maart aankwam.
Niet door bronnen ondersteund is een verblijf van het gezin in Mauthausen. De gevonden transportadministratie wijst op een andere route.
Aannemelijk is dat de Amerikaanse nationaliteit of nationaliteitsaanspraak van mijn grootvader een rol speelde bij de bestemming Vittel.
Nog niet vastgesteld is welke combinatie van nationaliteit, Calmeyer-procedure en andere uitzonderingsposities uiteindelijk doorslaggevend was.
Wat deze reconstructie mij leerde
Een familieverhaal hoeft niet volledig waar te zijn om waardevolle onderzoeksvragen te bevatten. Maar een indrukwekkend en vaak herhaald verhaal wordt daardoor nog geen historische werkelijkheid.
De route van mijn familie kon pas worden gereconstrueerd door data, namen, transportlijsten en kampregistraties chronologisch naast elkaar te leggen. Daardoor verdween Mauthausen uit de reis, maar werd het werkelijke verhaal niet minder bijzonder.
Het werd controleerbaar.
Heb jij een familieverhaal over vervolging, onderduik, een kamp of een bijzondere ontsnapping waarvan je wilt weten wat historische bronnen bevestigen? Ik onderzoek niet of het verhaal mooi rond te krijgen is, maar welke geschiedenis werkelijk kan worden onderbouwd.
Leg je vraag voor