Hoe onderzoek je een gebeurtenis wanneer de genoemde datum nog niet naar een oorspronkelijke bron is teruggevoerd?
Volgens informatie van het Rode Kruis kwamen mijn grootouders, Sidney Gustav Richheimer en Lea Blits-Richheimer, op 29 september 1943 met hun drie jonge kinderen aan in de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam.
Die datum is opvallend. Op 29 september 1943 vond in Amsterdam de laatste grote razzia plaats. Ook de overgebleven medewerkers van de Joodsche Raad en hun gezinnen werden toen opgepakt. Het lijkt daarom logisch om de komst van mijn familie naar de Hollandsche Schouwburg met die razzia te verbinden.
Maar een passende datum is nog geen bewijs.
Het oorspronkelijke document waarop de informatie van het Rode Kruis is gebaseerd, heb ik tot nu toe niet gevonden. Daardoor weet ik niet of 29 september de datum van arrestatie, aankomst, registratie of overdracht was. Ook weet ik niet wie deze datum heeft vastgelegd en hoe dicht die bron bij de gebeurtenis zelf staat.
Wat ik wel weet
Mijn grootvader heeft na de oorlog verklaard:
“Ben weggehaald door Nederlandse politiewagen en ambtenaren (burgerlijk).”
Deze verklaring ondersteunt dat het gezin door Nederlandse functionarissen is weggehaald. Zij noemt echter geen datum, geen vertrekadres en geen bestemming. De verklaring bewijst daarom niet dat dit op 29 september gebeurde of dat het gezin rechtstreeks naar de Hollandsche Schouwburg werd gebracht.
Andere documenten brengen het gezin wel dichter bij een controleerbare tijdlijn.
Op een lijst met het opschrift ‘Transport Westerbork am 8-10-43 (Schauburg)’ staan alle vijf de gezinsleden vermeld. Daarnaast is er een lijst van een S-transport vanuit Amsterdam naar Westerbork van 9 oktober 1943. In de administratie van Westerbork werd het gezin op 9 oktober als strafgeval geregistreerd en met barak 67 verbonden.
Deze stukken bevestigen dat de familie begin oktober vanuit Amsterdam in Westerbork terechtkwam en dat de Hollandsche Schouwburg in de transportadministratie wordt genoemd. Ze verklaren alleen nog niet wanneer het gezin daar is binnengebracht.
Tussen de door het Rode Kruis genoemde datum van 29 september en de registratie in Westerbork op 9 oktober liggen tien dagen. Waar mijn familie zich gedurende die periode precies bevond, kan ik nog niet volledig reconstrueren.
Waarom één datum verschillende dingen kan betekenen
In historische dossiers worden data vaak zonder nadere uitleg overgenomen. Een datum kan verwijzen naar het moment waarop iemand werd aangehouden, geregistreerd, op een lijst geplaatst, vervoerd of op de bestemming ingeschreven. Wanneer latere instanties gegevens uit oudere administraties samenvoegen, kan bovendien verloren gaan wat de oorspronkelijke betekenis van een datum was.
Daarom neem ik 29 september niet zonder meer over als bewezen aankomstdatum.
De informatie van het Rode Kruis is een serieuze aanwijzing. Het Rode Kruis beschikte na de oorlog over veel oorlogsadministraties en verzamelde gegevens uit uiteenlopende bronnen. Maar zolang niet bekend is uit welk document deze specifieke datum afkomstig is, blijft onduidelijk wat zij precies vastlegt.
Het ontbreken van de onderliggende bron maakt de mededeling niet waardeloos. Het bepaalt wel hoeveel zekerheid ik eraan mag toekennen.
Wat de combinatie van bronnen laat zien
De datum van 29 september past bij de historische gebeurtenissen in Amsterdam. Ook de naoorlogse verklaring van mijn grootvader en de transportdocumenten van 8 en 9 oktober sluiten aan bij een gedwongen overbrenging via de Hollandsche Schouwburg.
Samen vormen deze gegevens een samenhangende reconstructie. Toch kunnen meerdere aanwijzingen die bij elkaar passen nog steeds niet de plaats innemen van het ontbrekende document.
Vastgesteld is dat mijn familie op 9 oktober 1943 in Westerbork werd geregistreerd en daar als strafgeval werd behandeld. Transportadministratie uit de dagen daarvoor verbindt het gezin met Amsterdam en de Hollandsche Schouwburg.
Aannemelijk is dat het gezin na de grote razzia van 29 september enige tijd in of via de Hollandsche Schouwburg werd vastgehouden voordat het naar Westerbork werd vervoerd.
Nog niet vastgesteld is dat het gezin precies op 29 september in de Hollandsche Schouwburg aankwam. Evenmin staat vast waar het gedurende alle tussenliggende dagen verbleef.
Wat deze ontbrekende bron mij leert
Een datum die door een gezaghebbende organisatie wordt genoemd, kan gemakkelijk het karakter van een vaststaand feit krijgen. Zeker wanneer die datum precies lijkt te passen bij wat er historisch gebeurde.
Juist dan moet ik terug naar de vraag: waarop is deze informatie gebaseerd?
Mijn zoektocht richt zich daarom niet alleen op nóg een document met dezelfde datum. Ik zoek naar de oudste herleidbare bron: een aankomstlijst, registratiekaart, dagrapport, transportlijst of naoorlogs dossier waarin zichtbaar wordt wat er op 29 september daadwerkelijk is vastgelegd.
Totdat die bron is gevonden, blijft de datum belangrijk, maar begrensd.
Dat is geen onbevredigend tussenresultaat. Het is een eerlijke weergave van de stand van het onderzoek.
Heb jij een datum in je familiegeschiedenis die steeds wordt overgenomen, maar waarvan niemand meer weet waar die vandaan komt? Dan kan onderzoek naar de oorsprong van die informatie minstens zo belangrijk zijn als zoeken naar nieuwe gegevens.
Leg je vraag voor